TRANSPORT VOSITALARINI MARSHRUTLASH MASALALARINI KO’P PARAMETRLI OPTIMALLASHTIRISH: ZAMONAVIY MODELLAR VA YECHIM USULLARINING TIZIMLI TAHLILI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23383773Kalit so‘zlar:
transport vositalarini marshrutlash masalasi (VRP), marshrutlarni optimallashtirish, ko‘p parametrli optimallashtirish, marshrutlash modellari, cheklovlar, optimallashtirish algoritmlari, sun’iy intellekt, tizimli adabiyotlar sharhi, bibliometrik tahlil, transport logistikasiAbstrak
Bugungi kunda eng dolzab masalalardan biri yo’llarda ko’p parametrlarni hisobga olgan holda optimal mashrutni topish hisoblanadi. Bugungi kunga qadar bu borada bir necha xil yechimlar taklif etilgan. Tavsiya etilgan marshrutlar aqlli transport tizimlarining asosi bo’lib xizmat qiladi, bu dinamik transport muhitida samarali navigatsiyani ta’minlaydi. An’anaviy transport boshqaruv tizimlari, ayniqsa, tig‘iz soatlarda ortib borayotgan yuklamani samarali boshqarishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. An’anaviy usullar muammoni dinamik grafiklarda marshrutni topish muammosi sifatida modellashtiradi, biroq ular ko’pincha noqaniqlar va bir parametrni yani faqatgina trafik oqimini va yo’lni hisobga olgan holda ishlaydi. Faqatgina bir turdagi transport vositalari misol uchun yengil mashinalar uchun bu yaxshi lekin boshqa transport vositalari masalan chiqindi tashish mashinalari uchun bu yechim to’g’ri hisoblanmaydi. Chunki bu yerda hisobga olishinishi kerak bo’lgan parametrlar ko’p. Jumladan mashina sig’imi, masofa, yo’ldagi tirbandliklar, vaqt, yurishi kerak bo’lgan mashrut, favqulotda vaziyatlar, chaqiruvlar va hokazo. Har bir ta’minot zanjirida transport muhim va hal qiluvchi tarkibiy qism bo‘lib, u iqtisodiyot, atrof-muhit hamda jamiyatga turli xil ta’sir ko‘rsatadi. Transportni rejalashtirishning eng keng qo‘llaniladigan yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan transport vositalarini marshrutlash masalasi (Vehicle Routing Problem – VRP) barcha ushbu omillarni hisobga olgan holda transport jarayonlarini optimallashtirish maqsadida o‘rganiladi. So‘nggi yillarda ushbu sohada ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan turli ilmiy izlanishlar olib borilgan. Mazkur tadqiqotda 2010–2025 yillar oralig‘ida marshrutlash muammolariga
Yuklab olishlar
Nashr qilingan
Nashr
Bo'lim
Foydalanilgan adabiyotlar
1. H. Abdullahi, L. Reyes-Rubiano, D. Ouelhadj, J. Faulin, and A. A. Juan, A reliabilityextended simheuristic for the sustainable vehicle routing problem with stochastic travel times and demands, vol. 31, no.
2. Springer US, 2025. doi: 10.1007/s10732-025- 09555-4. 2. R. Lahyani, M. Khemakhem, and F. Semet, “Rich Vehicle Routing Problems: From a taxonomy to a definition,” 2014, European Journal of Operational Research. doi: https://doi.org/10.1016/j.ejor.2014.07.048.
3. S.-Y. Tan and W.-C. Yeh, “The Vehicle Routing Problem: State-of-the-Art Classification and Review,” 2021, MDPI stays neutral with regard to jurisdictional claims in published maps and institutional affiliations. doi: 10.3390/app112110295.
4. S. S. Srinivas and M. S. Gajanand, “Vehicle routing problem and driver behaviour: a review and framework for analysis,” 2016, Transport Reviews ISSN: doi: 10.1080/ 01441647.2016.1273276.
5. Braekers, K., Ramaekers, K., Van Nieuwenhuyse, I., 2016. The vehicle routing problem: State of the art classification and review. Comput. Ind. Eng. 99, 300–313. https:// doi.org/10.1016/j.cie.2015.12.007.
6. Dündar, H., ¨Omürg¨onüls¸en, M., Soysal, M., 2021. A review on sustainable urban vehicle routing. J. Clean. Prod. 285. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.125444.
7. Sar and P. Ghadimi, “A systematic literature review of the vehicle routing problem in reverse logistics operations,” 2023, Computers & Industrial Engineering journal. doi: doi.org/10.1016/j.cie.2023.109011.
8. L. Berghman, Y. Kergosien, and J. Charles Billaut, “A review on integrate d sche duling and outbound vehicle routing problems,” 2023, European Journal of Operational Research. https://doi.org/10.1016/j.ejor.2022.12.036.