O’ZBEK VA TURK TILLARIDA SOMATIK BIRLIKLARNING TARIXIY SEMANTIK TARAQQIYOTI VA ULARNI KORPUS ASOSIDA MODELLASHTIRISH

Authors

  • Feruza Yarashevna Rahmatova Author

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.23342252

Keywords:

somatizm, “Devonu lug‘otit turk”, o‘zbek tili, tarixiy-qiyosiy tahlil, fonetik o‘zgarish, semantik taraqqiyot, arxaik birliklar, til tarixi

Abstract

Mazkur maqolada Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida uchraydigan somatik birliklar hozirgi zamon o‘zbek tili somatik tizimi bilan qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotda tarixiy va zamonaviy manbalar asosida somatik leksikaning shakliy, fonetik va semantik jihatlari yoritiladi. Dastlab, asardagi somatik birliklar tizimlashtirilib, ularning hozirgi o‘zbek tilidagi mosliklari aniqlangan. Somatik birliklar to‘rt guruhga ajratilib o‘rganiladi: aynan bir xil shakl va ma’noda saqlangan birliklar; fonetik o‘zgarishga uchragan birliklar; shakli arxaiklashgan, ammo ma’nosi saqlangan birliklar; hozirgi tilda ishlatilmaydigan tarixiy birliklar. Shuningdek, maqolada somatizmlarning semantik taraqqiyoti, ma’no kengayishi va torayishi, ayrim birliklarning yo‘qolish sabablari tahlil etilgan. Qiyosiy tahlil orqali o‘zbek tilining somatik tizimi tarixiy ildizlari va zamonaviy holati o‘rtasidagi uzviylik va farqlar ilmiy jihatdan asoslangan. Mazkur tadqiqot natijalari til leksikasining tarixiy taraqqiyoti, fonetik-fonologik jarayonlar va semantik o‘zgarishlarni o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.

Konferensiya muqovasi

Downloads

Published

2026-10-13

Issue

No. 10 (2026): October 2026

Section

Articles

References

1. Qoshg‘ariy, M. “Devonu lug‘otit turk”. Tahrir va tarjima nashrlari asosida. — Toshkent: Fan, 1960–1963.

2. Gulbahor Roziqova. “Devonu lug‘otit turk” asaridagi ot leksemalarning semantik, funksional va uslubiy xususiyatlari. Filologiya fanlari doktori dissertatsiyasi. — Toshkent, 2021.

3. Chakmak, Cihan. “Divanü Lugati’t-Türk’te Somatik Unsurların Tasnifi”. — Ankara: Türk Dili Araştırmaları Dergisi, 2018.

4. Karaatlı, N. “Türkçede Somatik Adların Semantik ve Kavramsal Yapısı”. — İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016.

5. Маҳмудов Н. Тил тилсими тадқиқи. –Тошкент: Mumtoz so‘z, 2017. – Б. 119-120.

6. Махмараимова Ш.Т. Оламнинг миллий лисоний тасвирида теоморфик метафораларнинг когнитив аспекти: Филология фaнлaри бўйичa фaлсaфa доктори (PhD) диссертацияси. – Қарши, 2018

7. Хакимова М. Ўзбек тилида абстракт номлар семантикаси. – Тошкент, 2019.

8. Худайберганова Д.С. Ўзбек тилидаги бадиий матнларнинг антропоцентрик тадқиқи: Филол. фан. док-ри. дисс. автореф. – Тошкент, 2015. –Б.18.